تاريخ الخلفاء ابو بكر را فصيح‌ترين و خطيب‌ترين صحابه مىداند . « 1 » زبير بن بكّار از بعضى دانايان نقل مىكند كه على ( ع ) و ابو بكر فصيح‌ترين خطيبان پيغمبر ( ص ) بوده‌اند . ( 1 ) آيا پيغمبر ( ص ) و صحابه به غير از عربى خطبه خواندند ؟ ابو الحسنات لكنهويى در آكام النفائس گويد : پيغمبر ( ص ) و صحابه ، هيچ يك به زبانى غير از عربى خطبه نخوانده‌اند ، حال آنكه در مجلس آن حضرت ( ص ) كسانى از ايران ، روم ، حبشه و غير عربهاى ديگر بوده‌اند ، ولى پيغمبر ( ص ) لفظ خود را تبديل نكرده ، و بعضى حاضران مطلقا و بعضى بيشتر سخنان پيغمبر ( ص ) را درنمىيافته‌اند . البته نبايد تصور شود كه پيغمبر ( ص ) چون زبانى غير از عربى نمىدانسته ، به غير عربى خطبه ايراد نكرده است ؛ زيرا اگر اين فرض را بپذيريم ، بعضى از صحابه همچون زيد بودند كه زبان عجمى ، حبشى ، رومى [ ظ : عبرى ] و . . . را مىدانسته‌اند و مىشد كه حضرت به دو امر كند كه خطبه بخواند تا غير عربها نيز بفهمند ، اما پيغمبر ( ص ) چنين دستورى نداده است . ( 2 ) در غاية المقصود على سنن ابى داود آمده است كه خطيب بايد قرآن بخواند و به وسيلهء قرآن موعظه نمايد ، و اگر حاضران غير عرب‌اند به زبان ايشان ترجمه كند كه در غير سرزمينهاى عرب ، جز با ترجمه تأثير حاصل نمىشود و موعظه بىفايده مىگردد ؛ چنان كه خداى تعالى فرموده است « وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا بِلِسانِ قَوْمِهِ لِيُبَيِّنَ لَهُمْ » « 2 » . البته بعثت پيغمبر ( ص ) بر سفيد و سياه بوده ، اما بهتر است خطبه به زبان آنان ايراد يا ترجمه شود . مؤلف گويد : خطيبان دولت موحّدى در جامع القرويين فاس به زبان بربرى خطبه مىخواندند . فايدهء اول : در طبقات الحنفية « 3 » در احوال جعفر بن محمد المستغفرى متولد 450 آورده كه در كتابى خطبه‌هاى پيغمبر ( ص ) را گردآورى كرده بوده است . فايدهء دوم : پيغمبر ( ص ) خطبهء قسّ بن ساعدهء ايادى را در جوانى گوش داده ، در حالى كه قسّ بر شترى سرخ موى در بازار عكاظ سخنرانى مىكرده است . جاحظ گويد : اين فضيلتى است كه براى احدى از اعراب حاصل نشده كه پيغمبر ( ص ) كلامش را شنيده و پسنديده و تأييد نموده و روايت كرده باشد . اين توفيق براى قسّ از آن جهت حاصل شد كه بر توحيد استدلال مىكرد و به معاد ايمان داشت . و از اين رو ، قسّ بن ساعده ، على الاطلاق خطيب عرب است .

--> ( 1 ) . از سيوطى جز اين انتظار نيست ، زيرا چون ديگر هم‌سلكان خود بر آن است تا ترتيب همه فضيلتها را به ترتيب خلفا ، براى آنان ثابت كند ، م . ( 2 ) . ابراهيم ، 4 . ( 3 ) . تميمى الدارمى ، طبقات السنية فى تراجم الحنفيه ، ص 10 .